Πολιτισμός

Δεν ασχολούμαι με την κριτική λογοτεχνικών βιβλίων παρά πολύ σπάνια, ωστόσο η έκδοση της νέας δουλειάς του Ξενοφώντα Κοντιάδη με οδηγεί στο να γράψω το παρόν σημείωμα για δύο λόγους: Ο πρώτος είναι πως  αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, ένα εξαιρετικό βιβλίο που αξίζει να φτάσει σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο τμήμα του αναγνωστικού κοινού. Ο δεύτερος έχει να κάνει με το περιεχόμενο της βιβλιοκριτική του εν λόγω βιβλίου που δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή από τον Αλέξανδρο Ζωγραφάκη https://www.kathimerini.gr/culture/564270490/i-logotechnia-sto-narkopedio-tis-politikis/ με τον αρκετά εύγλωττο τίτλο «Η λογοτεχνία στο ναρκοπέδιο της πολιτικής» .

               Το βιβλίο λοιπόν του Κοντιάδη αποτελεί μια εξαιρετική δουλειά αποτυπώνοντας μία πορεία συνεχούς ωρίμανσης του συγγραφέα σε σχέση με τα προηγούμενα λογοτεχνικά του έργα[1]. Περιγράφει, χρησιμοποιώντας κάθε φορά πρώτο πρόσωπο, την πορεία της ζωής του κατοχικού Πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Λογοθετόπουλου (προπάππου του Κομντιάδη), αυτή της συζύγου του, γερμανικής καταγωγής, Ελισσάβετ, εκείνη του Πέτρου Κόκκαλη, την αντίστοιχη της γυναίκας του Νίκης ενώ με ένα πιο αδρό τρόπο υπάρχει αναφορά και στον (παππού του συγγραφέα)  Ξενοφώντα Κοντιάδη. Οι βασικές αρετές του βιβλίου είναι κατά τη γνώμη μου τρεις: Καταρχάς η ιδιαίτερα πρωτότυπη σύλληψη του Κοντιάδη να παρουσιάσει τους παράλληλους βίους πέντε ανθρώπων που για ένα μεγάλο διάστημα της ζωής τους βρίσκονταν στην ίδια «πλευρά της ιστορίας»: Καθηγητές Ιατρικής και οι τρεις άνδρες, συντηρητικών αντιλήψεων, φιλοβασιλικών φρονημάτων,  γερμανικής παιδείας, όλοι μέλη της τότε ελληνικής αστικής τάξης. Από εκεί πέρα το δεύτερο σημείο έχει να κάνει με την ανάδυση των εσωτερικών εντάσεων που εκφράζει ο εκάστοτε πρωταγωνιστής του παρουσιάζοντας τους λόγους που τον οδήγησαν στο να κάνει την α’ ή τη β’ επιλογή συνδιαλεγόμενος ταυτόχρονα με τις «αλήθειες» των υπόλοιπων πρωταγωνιστών. Με τον τρόπο αυτό γίνεται σαφές στον αναγνώστη γιατί ο Λογοθετόπουλος επιλέγει να υπηρετήσει τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής ενώ ο Κόκκαλης εντάσσεται στο κομμουνιστικό κίνημα καθώς και τα κίνητρα βάση των οποίων οι σύζυγοί τους συντάσσονται με τις επιλογές τους (που ξεπερνούν κατά πολύ τα απλά συναισθηματικά αίτια).   Τρίτον , αλλά καθόλου έσχατο, η εξαιρετική γραφή του που δεν αφήνει τον αναγνώστη να αφήσει το βιβλίο από τα χέρια του.  

               Θα αρκούσαν όσα ανέφερα για να περιγράψουν, σε αδρές γραμμές, την πρωτοτυπία του βιβλίου και να κεντρίσουν, ελπίζω, το ενδιαφέρον του δυνητικού αναγνώστη. Ωστόσο η προαναφερθείσα κριτική του Α. Ζωγραφάκη στην Καθημερινή  χρήζει, θεωρώ, ενός επιπλέον σχολιασμού. Κι αυτό γιατί το βασικό επιχείρημα του Ζωγραφάκη, υπάρχουν και δευτερεύοντα όπως το ότι ο Κοντιάδης δε δίνει βάρος στο ανείπωτο και στο αθέατο,  είναι πως  ο συγγραφέας «ασκεί κατά τι περισσότερο πολιτική παρά λογοτεχνία. Το ρήμα ξενίζει, γιατί η λογοτεχνία δεν ασκείται. Η λογοτεχνία υπερίπταται της πολιτικής, όπως κάθε αισθητικό δημιούργημα αξιώσεων». Συνεπής άλλωστε, προς αυτή του τη θέση ο Ζωγραφάκης έχει τιτλοφορήσει τη βιβλιοκριτική του «Η λογοτεχνία στο ναρκοπέδιο της πολιτικής». Φυσικά πρόκειται για μία εντελώς αστική αντίληψη που απορρέει από το βασικό πλαίσιο της κυρίαρχης ιδεολογίας. Σύμφωνα με αυτήν υπάρχει «καθαρή» λογοτεχνία η οποία δεν πρέπει να σχετίζεται με την πολιτική δραστηριοποίηση όπως άλλωστε υπάρχει, σε κάθε χώρα, εθνική ενότητα η οποία δε θα πρέπει να «μολύνεται» από τις κοινωνικές αντιθέσεις. Με αυτό τον τρόπο εξυπηρετείται η ακόλουθη διαδικασία απόκρυψης: Θεωρείται πως το βασικό στοιχείο πρέπει να είναι η υπερταξική προσέγγιση των ιστορικών εξελίξεων η οποία, ωστόσο, καλυμμένη με το μανδύα της εθνικής ενότητας λειτουργεί αναπαραγωγικά για την εξουσία της άρχουσας τάξης. Αντίστοιχα η λογοτεχνία θα πρέπει επίσης να μην παίρνει θέση απέναντι στα πολιτικά και κοινωνικά διακυβεύματα, αποφεύγοντας  έτσι να ασκήσει κριτική  στην ιδεολογία και στις πρακτικές της άρχουσας τάξης. Βέβαια με αυτή τη λογική δεν είναι λογοτέχνες ούτε ο Ρίτσος, ούτε Βρεττάκος, ούτε ο Βασιλικός αλλά ούτε και ο Κοντιάδης.   Πολύ ρηχή και συντηρητική προσέγγιση για ένα τόσο σημαντικό βιβλίο.